Elon Musk tarixdə ilk trilyoner ola bilər. Amma SpaceX-in mümkün IPO-su ətrafında ən böyük sual təkcə pul deyil: bu sərvətin siyasi qərarlar və insan həyatı ilə əlaqəsi necə izah olunacaq?
The Verge-in yazısında Musk-ın var-dövlət imperiyası kəskin tənqid olunur və onun 2025-ci ildə USAID-lə bağlı qərarlardakı rolu ağır nəticələrlə əlaqələndirilir. Məqalə Musk-ın texnologiya dünyasındakı gücünün artıq yalnız raketlər, elektrik avtomobilləri və sosial şəbəkələrlə məhdudlaşmadığını vurğulayır.
SpaceX IPO-su Musk-ı görünməmiş sərvətə yaxınlaşdırır
SpaceX-in gözlənilən IPO-su Elon Musk-ın sərvətini yeni səviyyəyə çıxara bilər. Əgər proses gözlənildiyi kimi getsə, Musk planetin indiyə qədər gördüyü ən varlı insanlardan birinə, hətta ilk trilyonerə çevrilə bilər.
Amma bu yüksəliş fonunda onun ictimai davranışları və hökumət daxilindəki təsiri yenidən gündəmə gəlib. Xüsusilə DOGE adı ilə tanınan Department of Government Efficiency çərçivəsində USAID-ə qarşı atılan addımlar sərt tənqid olunur.
USAID-in kəsilməsi niyə bu qədər böyük qalmaqal yaratdı?
Donald Trump-ın ikinci prezidentlik dövrünün ilk aylarında Musk-ın rəhbərlik etdiyi DOGE USAID-in fəaliyyətinə ciddi zərbə vurdu. USAID illərlə malaria, vərəm, HIV və Ebola kimi xəstəliklərlə mübarizədə qlobal səhiyyə layihələrini maliyyələşdirirdi.
Musk bu qurumu “criminal organization” adlandırmış və USAID-in “wood chipper”ə atılması ilə bağlı zarafat etmişdi. Tənqidçilərə görə, məsələ zarafatdan çox uzaq idi: nəticələr real insanların həyatı ilə ölçülürdü.
Boston University professoru Brooke Nichols-un həmmüəllifi olduğu izləyici model USAID kəsintiləri səbəbindən 780 mindən çox ölüm ola biləcəyini proqnozlaşdırıb.
Bu ölümlərin böyük hissəsinin uşaqlar, o cümlədən körpələr arasında ola biləcəyi qeyd olunur. Ekspertlər dəqiq rəqəmin hələ bilinmədiyini desələr də, faciənin miqyasının yüz minlərlə insanla ölçülə biləcəyini bildirirlər.
Ekspertlər xəbərdarlıq etmişdi, amma qərarlar dəyişmədi
Nature-da dərc olunan qlobal tədqiqatçılar USAID kəsintilərinin hər il 163 500 uşaq ölümünə səbəb ola biləcəyini proqnozlaşdırıblar. The Lancet-də yayımlanan başqa bir qiymətləndirmə isə gələcəkdə milyonlarla əlavə ölüm riskinə işarə edir.
Məqalədə vurğulanır ki, bu nəticələr əvvəldən proqnozlaşdırılırdı. Yəni tənqidçilərin fikrincə, söhbət gözlənilməz büdcə xətasından yox, nəticələri bilinən siyasi qərarlardan gedir.
Ebola, HIV və qlobal səhiyyə zəncirində qırılan həlqələr
2025-ci ildə Ağ Evdə keçirilən televiziya yayımlı kabinet iclasında Musk Ebola profilaktikasının “təsadüfən” ləğv edilməsinə gülərək reaksiya vermişdi. O, bunun səhv olduğunu və düzəldiləcəyini demişdi.
Lakin USAID əməkdaşı Nicholas Enrich Konqresdə ifadə verərək həmin düzəlişin baş vermədiyini bildirib. Məqaləyə görə, bir ildən bir qədər sonra Afrika indiyə qədərki ən ağır Ebola dalğalarından biri ilə üz-üzə qala bilər.
Enrich həmçinin qeyd edib ki, yeni doğulan körpələr arasında HIV göstəriciləri sıfıra yaxınlaşırdı, amma USAID-in zəiflədilməsi bu irəliləyişi təhlükə altına saldı. Bu, texnologiya milyarderinin siyasi təsirinin real dünyada necə nəticələr doğura biləcəyini göstərən ən sərt nümunələrdən biri kimi təqdim olunur.
Nəticə: SpaceX IPO-su Elon Musk-ı tarixə ilk trilyoner kimi yaza bilər, amma bu tarix onun sərvəti qədər həmin sərvətin arxasında qalan insan həyatı sualları ilə də xatırlanacaq.