SpaceX tarix yazmağa hazırlaşır, amma IPO-ya cəmi iki gün qalmış böyük bir siyasi əyləc ortaya çıxıb. Sual sadədir: Elon Musk-ın kosmik imperiyası həqiqətən 1,75 trilyon dollar dəyərindədir, yoxsa investorlar çox böyük riskə girir?
Senator Elizabeth Warren SEC sədri Paul Atkins-ə məktub göndərərək SpaceX-in Nasdaq-da ticarətə başlamasının təxirə salınmasını istəyib. Onun əsas narahatlığı şirkətin dəyərləndirməsi, şəffaflığı və Elon Musk-ın idarəetmədə həddindən artıq gücə sahib olmasıdır.
Warren nədən narahatdır?
Warren-in fikrincə, SpaceX IPO-su adi investorlar və pensiya yığımları üçün ciddi risk yarada bilər. O, şirkətin idarəetmə modelini də qeyri-adi sayır: Elon Musk eyni vaxtda CEO, CTO və direktorlar şurasının sədri kimi çıxış edir.
Bundan əlavə, Musk səsvermə hüquqlarının böyük hissəsinə nəzarət etdiyi üçün şirkət daxilində ona qarşı real nəzarət mexanizminin zəif olduğu bildirilir. Warren hesab edir ki, belə strukturda mümkün korporativ problemlərə görə investorların əlində çox az hüquqi çıxış yolu qala bilər.
SpaceX-in gözlənilən dəyərləndirməsi 1,75 trilyon dollardır və bu, IPO-nu tarixdə ən böyük birja debütlərindən birinə çevirə bilər.
Tarixi IPO, yoxsa çox şişirdilmiş qiymət?
İlkin gözləntilərə görə, SpaceX IPO-su 4 mindən çox əməkdaşı milyonçu edə, Elon Musk-ı isə dünyanın ilk trilyoneri səviyyəsinə yaxınlaşdıra bilər. İnvestor marağının gözləntiləri aşdığı bildirilir.
Amma bu qiymət hamını inandırmır. Ötən həftə bir qrup analitik SpaceX-i hədəflənən dəyərin yarısından da aşağı qiymətləndirib.
Əsas səbəblərdən biri odur ki, hazırkı dəyərləndirmə böyük ölçüdə Musk-ın kosmosda data mərkəzləri qurmaq planına bağlıdır. Bu ideyanın həm texniki cəhətdən işləyəcəyi, həm də nəhəng gəlir gətirəcəyi hələ sübut olunmayıb.
xAI birləşməsi hesabatları daha da qəlizləşdirib
Bu ilin əvvəlində SpaceX, Musk-ın süni intellekt şirkəti xAI ilə rekord M&A razılaşması çərçivəsində birləşib. xAI həm də X sosial platformasının sahibi və operatorudur.
Birləşmiş şirkət 1,25 trilyon dollar dəyərində qiymətləndirilib və bu rəqəm SpaceX-in 1,75 trilyon dollarlıq hədəf bazar dəyərinə əsas verən amillərdən biri sayılır. Warren isə bu birləşmənin maliyyə hesabatlarını daha qeyri-şəffaf etdiyini iddia edir.
IPO sənədlərinə görə, SpaceX keçmişdə xalis zərərlər yaşayıb və gələcəkdə gəlirliliyə çatacağına zəmanət yoxdur. Eyni zamanda, xAI biznesi bu ilin birinci rübündə 2,5 milyard dollar əməliyyat zərəri qeydə alıb.
Musk-ın açıqlamaları investorları çaşdırıb
Məsələni daha da qarışdıran məqam Musk-ın sosial mediada yazdığı açıqlamalardır. Onun sözləri SpaceX-in IPO sənədlərində təqdim edilən bəzi maliyyə detalları ilə ziddiyyət təşkil edib.
Musk bildirib ki, SpaceX Anthropic ilə ildə 15 milyard dollarlıq icarə razılaşmasından gözləniləndən daha tez çıxa bilər. Halbuki investorlar bu müqavilənin üç il davam edəcəyini nəzərə alaraq dəyərləndirmə aparırdılar.
Bloomberg-in ötənilki maliyyə açıqlamalarına istinadən verdiyi məlumata görə, bəzi Trump administrasiyası rəsmilərinin SpaceX və ya xAI səhmlərində 43,8 milyon dollara qədər payı olub. Bu da Warren-in “insayderlər üçün üstünlük, adi investorlar üçün risk” arqumentini gücləndirir.
Ayın əvvəlində Danimarkanın böyük pensiya fondu Akademikerpension-un SpaceX-i qara siyahıya saldığı da qeyd olunur. Bu addım IPO ətrafında institusional investorların ehtiyatlı davrandığını göstərən siqnallardan biri kimi görünür.
Nəticə: SpaceX IPO-su texnologiya tarixinin ən böyük hadisələrindən biri ola bilər, amma Warren-in xəbərdarlığı göstərir ki, parlaq kosmik vizyonun arxasında investorlar üçün ciddi şəffaflıq və dəyərləndirmə sualları dayanır.