AI artıq təkcə məqalə yazmır və kod tamamlamır — o, qalaktikaların hərəkətini analiz edir, riyazi modellər qurur və teleskoplardan gələn nəhəng datanı “oxuyur”. Bəs bu sürət astrofizikanı irəli aparır, yoxsa alimlərin düşünmə bacarığını yavaş-yavaş sıradan çıxarır?
Dünyanın aparıcı astronomiya mərkəzlərində narahatlıq artır: gənc tədqiqatçılar getdikcə daha çox ChatGPT kimi böyük dil modellərinə güvənir. Bu alətlər çətin kodlaşdırma, analiz, elmi təkliflərin yazılması və hətta məqalə hazırlığında gündəlik köməkçiyə çevrilib.
AI teleskop datasını sürətlə oxuyur, amma sual dəyişir: kəşfi kim edir?
Astrofizika illərdir böyük data ilə işləyən sahələrdən biridir. James Webb, ALMA və digər güclü teleskoplar kainat haqqında inanılmaz həcmdə məlumat toplayır, bu məlumatı təhlil etmək isə həm vaxt, həm də ciddi riyazi intuisiya tələb edir.
İndi isə AI sistemləri bu prosesin böyük hissəsini sürətləndirir. Harvard Center for Astrophysics-də alimlər AI-nin riyazi modellər, proqram kodu və hətta dərcə uyğun görünən elmi məqalələr yarada bildiyini nümayiş etdiriblər.
Ən diqqətçəkən nümunələrdən biri isə ChatGPT ilə bağlıdır. Bir tədqiqatçının sözlərinə görə, illərlə komandanı çətin vəziyyətdə saxlayan qalaktika hərəkəti analizi problemi model tərəfindən bir neçə dəqiqəyə həll edilib.
“Bir çox insan düşünür ki, artıq müdaxilə etmək üçün gecdir — iş bitib,” — NYU-dan hesablama astrofiziki David Hogg.
Gənc alimlər üçün ən böyük risk: öyrənmədən nəticə almaq
Alimlərin əsas qorxusu AI-nin səhv etməsi deyil, insanın düşünmə əzələsini zəiflətməsidir. Çünki doktorantura və postdoc mərhələsində tədqiqatçılar adətən kod yazmağı, riyazi model qurmağı və nəticələri tənqidi analiz etməyi praktik işin içində öyrənirlər.
Əgər bu mərhələlərin böyük hissəsini AI yerinə yetirirsə, gələcəyin astrofizikləri hazır cavab alan, amma cavabın necə yarandığını tam anlamayan mütəxəssislərə çevrilə bilər. Rodrigo Córdova Rosado da məhz bu təhlükəyə diqqət çəkərək avtomatlaşdırılmış sistemlərə həddən artıq güvənməyin fundamental bacarıqları zəiflədə biləcəyini deyib.
Bu, xüsusilə qara dəliklər, supernovalar və qalaktikaların təkamülü kimi mürəkkəb mövzularda ciddi məsələdir. Çünki belə sahələrdə sadəcə nəticə yox, nəticəyə aparan məntiq də elmi kəşfin əsas hissəsidir.
Elmi jurnallar AI dalğasına hazır deyil
Problem təkcə laboratoriyalarla məhdudlaşmır. Astronomiya jurnalları da AI dəstəyi ilə hazırlanmış məqalələrin sayında artım görür və bu, redaksiya prosesini çətinləşdirir.
Əgər məqalə yaxşı yazılıbsa, amma ideyanın, analizlərin və kodun nə qədərinin insana, nə qədərinin AI-yə aid olduğu aydın deyilsə, elmi məsuliyyət sual altına düşür. Bu isə gələcəkdə müəlliflik, plagiat, səhv nəticələr və etibarlılıq kimi mövzuları daha da gərginləşdirə bilər.
AI astrofizikaya böyük güc verir: daha sürətli analiz, daha çox hipotez, daha az texniki maneə. Amma bu güc nəzarətsiz istifadə olunarsa, insanın kainatı anlamaq üçün qurduğu intellektual ənənəni kölgədə qoya bilər.
Nəticə: AI astrofizikanı öldürməyə məcbur deyil, amma alimlər bu alətləri köməkçi kimi saxlamasa, gələcəyin ən böyük kəşflərində insan zəkasının rolu getdikcə görünməz ola bilər.