Samanyolu qalaktikasının mərkəzində elə bir ulduz tapılıb ki, sürəti təsəvvürü belə çətinləşdirir. S301 adlı bu ulduz Sagittarius A* adlı superkütləli qara dəliyin ətrafında fırlanır və alimlərə kosmosun ən qəribə qanunlarını yoxlamaq üçün nadir fürsət verir.
Bu kəşf sadəcə rekord deyil, həm də qara dəliklərin necə fırlandığını və məkan-zamanı necə əydiyini anlamaq üçün yeni açardır. Astronomlar hesab edir ki, S301 yaxın illərdə Samanyolu mərkəzindəki nəhəng qara dəliyin gizli xüsusiyyətlərini üzə çıxara bilər.
S301 niyə bu qədər sürətlidir?
S301 maksimum sürətdə saniyədə 25 min kilometrə çatır. Müqayisə üçün, Günəş qalaktika mərkəzi ətrafında təxminən 230 km/s sürətlə hərəkət edir.
S301 ən yüksək sürətində Günəşdən 100 dəfədən çox sürətli hərəkət edir və işıq sürətinin təxminən 8 faizinə çatır.
Bu inanılmaz sürətin əsas səbəbi ulduzun Sagittarius A* qara dəliyinə həddindən artıq yaxınlaşmasıdır. European Southern Observatory məlumatına görə, ən yaxın nöqtədə S301 ilə qara dəlik arasındakı məsafə Saturn ilə Günəş arasındakı məsafəyə bənzəyir.
Sagittarius A* Günəşdən təxminən 4 milyon dəfə daha böyük kütləyə malikdir. Belə nəhəng cazibə qüvvəsi S301-i qara dəliyə yaxınlaşdıqca sürətləndirir, amma ulduz birbaşa udulmur və çox uzunsov orbitlə hərəkətini davam etdirir.
Qara dəliyin yaxınlığında doğulmayıb?
Alimlərin fikrincə, S301 hazırda gördüyümüz yerdə formalaşa bilməzdi. Çünki bu qədər güclü cazibə sahəsinə yaxın ərazidə ulduzların normal şəkildə yaranması demək olar ki, mümkün deyil.
Ən maraqlı izah budur: S301 vaxtilə ikili ulduz sisteminin üzvü olub. Sagittarius A* bu sistemi parçalayıb, S301-i öz orbitində saxlayıb, digər ulduzu isə böyük sürətlə qalaktikadan kənara tullayıb.
Bu ssenari astronomiyada yaxşı tanınan bir mexanizmdir və qara dəliklərin yaxınlığında ekstremal sürətli ulduzların necə yarana biləcəyini izah edir. S301 həm də indiyə qədər Sagittarius A*-a ən çox yaxınlaşan məlum ulduz sayılır.
Bu ulduz qara dəliyin fırlanmasını ölçə bilər
Qara dəlikləri izah edən iki əsas göstərici var: kütlə və fırlanma. Sagittarius A*-ın fırlandığına dair işarələr var, amma onun nə qədər sürətlə və hansı istiqamətdə fırlandığı hələ də dəqiq bilinmir.
Einstein-in ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə görə, fırlanan qara dəlik ətrafındakı məkan-zamanı da özü ilə sürükləyir. Bu təsir S301-in orbitində çox kiçik, amma ölçülə bilən dəyişikliklər yarada bilər.
Astronomlar yaxın 10 il ərzində bu xırda sapmaları izləməklə Sagittarius A*-ın fırlanmasını müəyyən edə biləcəklərinə ümid edirlər. Əgər bu baş verərsə, Samanyolu mərkəzindəki qara dəlik haqqında ən mühüm suallardan biri cavablanacaq.
Kəşf necə edildi?
S301 ilk dəfə 2023-cü ildə ESO-nun Çilidə yerləşən VLTI teleskop sistemindəki GRAVITY cihazı ilə müşahidə edilib. Bu cihaz çox yüksək dəqiqliklə qalaktika mərkəzindəki ulduzların hərəkətini izləməyə imkan verir.
Belə müşahidələr təkcə bir ulduzun sürət rekordunu ölçmək üçün deyil, həm də fizikanın ən fundamental qanunlarını real kosmos şəraitində test etmək üçün vacibdir. S301 buna görə astronomlar üçün adi ulduz yox, təbii laboratoriyadır.
Nəticə: S301-in çılğın sürəti Samanyolu mərkəzindəki Sagittarius A* qara dəliyinin fırlanmasını və məkan-zamanı necə əydiyini anlamaq üçün ən güclü ipuclarından birinə çevrilə bilər.