Bir şəhər yanarkən bəziləri qaçır, bəziləri isə “bu yanğın nə qədər böyüyəcək?” sualına pul qoyur. Proqnoz bazarları artıq təkcə seçki və kripto ilə məhdudlaşmır — indi real fəlakətlər də mərc obyektinə çevrilir.
2025-ci ilin yanvarında Eaton Fire Altadena, California ərazisini viran qoyanda Sylvie Andrews və partnyoru yalnız yeni evlərini itirmədi. Onlar doğma şəhərlərində kök salmaq üçün on il ərzində qurduqları həyatı və icmanı da itirdilər.
Yanğın fəlakəti necə mərc bazarına çevrildi?
Eaton Fire və qərbdəki Palisades Fire birlikdə 16 mindən çox tikilini məhv etdi, 31 nəfərin həyatına son qoydu. Minlərlə insan evindən qaçarkən, Polymarket-də başqa bir aktivlik başladı.
Platformada Cənubi Kaliforniyadakı yanğınlarla bağlı təxminən 20 sual açıldı. “Palisades Fire cümə gününə qədər neçə akr sahəni yandıracaq?”, “Yanğın Santa Monica-ya çatacaqmı?”, “Fevraldan əvvəl nəzarət altına alınacaqmı?” kimi suallar real pulla alınıb-satılırdı.
Aeon Magazine-in məlumatına görə, istifadəçilər bu yanğın suallarına ümumilikdə 1,2 milyon dollar mərc ediblər.
Polymarket nədir və niyə bu qədər mübahisəlidir?
Proqnoz bazarları sadə məntiqlə işləyir: insanlar hansısa hadisənin baş verib-verməyəcəyinə pul qoyur. Suallar adətən “bəli” və ya “xeyr” formasında olur, müqavilələrin qiyməti isə 0-1 dollar arasında dəyişir.
Məsələn, “bəli” müqaviləsi 50 sentdirsə, bazardakı iştirakçılar həmin hadisənin baş vermə ehtimalını təxminən 50 faiz kimi qiymətləndirir. Platformalar isə bu əməliyyatlardan komissiya qazanır.
Bu model seçkilər, idman, hava proqnozu, neft qiymətləri və hətta xəstəliklərin yayılması üçün istifadə olunur. Amma yanğın kimi insan həyatı və evləri ilə bağlı fəlakətlərin mərcə çevrilməsi tam başqa etik suallar doğurur.
“Bu, çox qəddar və ürəksiz görünür”
Sylvie Andrews bu rəqəmi eşidəndə reaksiyasını gizlədə bilməyib. Onun sözlərinə görə, insanların belə bir fəlakət üzərindən rahatlıqla pul qazanmağa çalışması “mənəvi baxımdan qəbuledilməzdir”.
Pacific Palisades-də böyüyən Susan Sherman də eyni fikirdədir. O, ailəsinin 1963-cü ildən sahib olduğu uşaqlıq evini Palisades Fire zamanı itirib və sonradan boş torpağı satmalı olub.
Sherman bu tip mərcləri “vəhşi qərb”ə bənzədir. Onun fikrincə, yanğınlara mərc etmək soyuq, kobud və insan ağrısını görməzdən gələn bir davranışdır.
Ən qorxulu risk: yanğını kiməsə “sərfəli” etmək
Ekspertlərin və yanğından zərər çəkənlərin əsas narahatlığı təkcə etik məsələ deyil. Belə bazarlar nəzəri olaraq kiməsə yanğın törətmək və ya mövcud yanğının böyüməsinə kömək etmək üçün maliyyə motivasiyası verə bilər.
Qasırğa, sel və ya həddindən artıq istilərdən fərqli olaraq, yanğın bəzən tək bir insanın hərəkəti ilə çox qısa müddətdə dəyişə bilər. Buna görə də meşə yanğınları kimi hadisələrin proqnoz bazarlarında ticarətə çıxarılması daha təhlükəli görünür.
Polymarket və oxşar platformalar texnologiyanın məlumat, ehtimal və pul üçbucağında nə qədər sürətlə irəlilədiyini göstərir. Amma bu irəliləyiş insanların faciəsini “investisiya fürsəti”nə çevirəndə sərhəd harada çəkilməlidir?
Nəticə: Proqnoz bazarları gələcəyi ölçmək üçün maraqlı texnologiya ola bilər, amma insan həyatı və fəlakətlər üzərindən qazanc modeli cəmiyyət üçün ciddi etik və təhlükəsizlik siqnalıdır.