Pilotsuz hava taksiləri gələcəyin nəqliyyatı kimi təqdim olunur, amma bu gələcəyin ən kritik sualı hələ də açıqdır: proqram təminatına nə qədər güvənmək olar?
Boeing-in Wisk Aero şirkəti indi məhz bu sualın mərkəzinə düşüb — keçmiş proqram meneceri şirkəti FAA üçün vacib testləri azaltmaqda və onu susdurmaqda ittiham edir.
Keçmiş menecer deyir: “Təhlükəsizlik testləri kəsilirdi”
Wisk Aero-nun keçmiş proqram meneceri Briahna O’Neill Santa Clara Superior Court-da şirkətə qarşı iddia qaldırıb. O, işdən qanunsuz çıxarıldığını və ayrı-seçkiliyə məruz qaldığını bildirir.
İddia ərizəsinə görə, O’Neill şirkət daxilində iki təhlükəsizlik hesabatı təqdim edib. Həmin hesabatlarda rəhbərliyin 2025-ci il test uçuşu hədəfinə çatmaq üçün FAA tərəfindən tələb olunan proqram testlərini azaltmağa təzyiq göstərdiyi iddia olunur.
O’Neill bildirir ki, ikinci daxili şikayətindən cəmi bir neçə həftə sonra — 2025-ci ilin martında işdən çıxarılıb.
Wisk Aero davam edən məhkəmə işi ilə bağlı şərh verə bilməyəcəyini bildirib. Boeing isə məsələ ilə bağlı açıqlama verməkdən imtina edib.
Vacib məqam budur ki, bu ittihamlar hələ məhkəmədə sübut olunmayıb. İş ilkin mərhələdədir və yekun qərar hələ qarşıdadır.
Wisk Aero niyə bu qədər önəmlidir?
Wisk Aero 2019-cu ildə Boeing və Google həmtəsisçisi Larry Page-in dəstəklədiyi Kitty Hawk arasında birgə layihə kimi yaradılıb. Hazırda şirkət tamamilə Boeing-ə məxsusdur.
Wisk-in əsas hədəfi pilot olmadan uça bilən elektrik hava taksisi hazırlamaqdır. Bu modeldə təyyarənin içində pilot olmayacaq, uçuş isə uzaqdan nəzarət edən operator tərəfindən izlənəcək.
Şirkətin planına görə, bir operator eyni anda üçədək hava taksisinə nəzarət edə bilər. Bu yanaşma Wisk-i Joby Aviation kimi rəqiblərdən fərqləndirir, çünki Joby hələlik pilotlu model üzərində işləyir.
FAA sertifikasiyası üçün ən həssas məqam: proqram təminatı
Wisk-in Generation 6 adlı hava taksisi ilk uçuşunu 2025-ci ilin dekabrında həyata keçirib. İkinci prototip isə 2026-cı ilin mayında uçaraq şirkətin test donanmasını ikiqat artırıb.
Şirkət FAA-nın eVTOL Integration Pilot Program proqramına seçilən səkkiz iştirakçıdan biridir. 2026-cı ilin martında başlayan bu proqram 26 ştatda üç il ərzində nəzarətli kommersiya testlərinə imkan verir.
Wisk bu proqram çərçivəsində Texasda əməliyyatlara hazırlaşır. Amma pilotsuz sərnişin təyyarəsi üçün sertifikat almaq adi aviasiya layihəsindən daha çətindir.
Burada əsas məsələ mühərrik və ya aerodinamika deyil, proqram təminatının səhvsiz işləməsidir. Çünki bortda pilot olmayanda hər qərar sistemlərin etibarlılığından asılı qalır.
Boeing üçün zamanlama heç də rahat deyil
Bu iddia Boeing-in təhlükəsizlik reputasiyası üçün onsuz da çətin dövrə təsadüf edir. Federal qeydlərə görə, 2020-ci ildən bəri Boeing-lə bağlı OSHA-ya 32 whistleblower şikayəti daxil olub.
ABŞ Senatının alt komitəsi də daha əvvəl Boeing-də “pozulmuş təhlükəsizlik mədəniyyəti” kimi təsvir edilən problemlərlə bağlı dinləmələr keçirib. Bu fon Wisk Aero ilə bağlı iddiaları daha da həssas edir.
Texnologiya və aerokosmik sahələrdə təhlükəsizlik narahatlığını dilə gətirən əməkdaşlara qarşı korporativ təzyiq iddiaları son illərdə artıb. O’Neill-in işi də bu daha geniş tendensiyanın yeni nümunəsi kimi görünür.
Əgər məhkəmə iddiaları ciddi hesab etsə, Wisk üçün FAA ilə etimad qurmaq daha çətin ola bilər. Çünki şirkət ABŞ-da ilk tam avtonom sərnişin hava taksisini sertifikatlaşdırmaq istəyir.
Nəticə: Wisk Aero gələcəyin pilotsuz hava taksisini qurmaq istəyir, amma bu gələcəyin havaya qalxması üçün əvvəlcə proqram təhlükəsizliyinə dair şübhələr yerdə cavablandırılmalıdır.