Ayın ətrafında tezliklə təkcə raketlər yox, qaydalar da dövr edəcək. NASA-nın planlaşdırdığı Ay bazası və artan missiyalar kosmosda ilk ciddi “trafik idarəetməsi” ehtiyacını yaradır.
Texas A&M, Purdue və NASA Johnson Space Center mühəndisləri Ay orbitində toqquşmaların qarşısını almaq üçün yeni nəzarət sistemi üzərində işləyiblər. Bu sistem xüsusilə near-rectilinear halo orbit, yəni NRHO adlanan mürəkkəb orbit üçün nəzərdə tutulub.
Ay orbitində “şosse” niyə birdən-birə daralır?
İndiyə qədər insanlıq adətən Aya eyni anda bir böyük missiya göndərirdi və kosmik aparatın “yolu” demək olar ki, boş olurdu. Amma gələcəkdə vəziyyət dəyişəcək: Orion kapsulu, pilotsuz yük gəmiləri, Ay eniş aparatları və Gateway kimi platformalar eyni orbitdə hərəkət edə bilər.
NRHO adi dairəvi orbit deyil. O, yumurta formasına bənzəyir və Ayın, Yer kürəsinin, hətta daha uzaq kosmik cazibə təsirlərinin altında dəyişir.
Bu orbit kosmik aparatı Ayın hər iki qütbü üzərindən keçirir. Bu isə Ay bazası, eniş zonaları və Yerə dönüş marşrutları üçün strateji üstünlük yaradır.
Yer üzündəki hava dispetçeri, amma kosmos versiyası
Yeni sistem görünən bir radar qülləsi və ya klassik idarəetmə mərkəzi deyil. Amma məntiq baxımından Yer üzündə hava limanlarında işləyən hava trafik nəzarətinə çox bənzəyir.
Təyyarələr havada gözləmə zonalarına yönləndirildiyi, uçuş-enmə zolaqları bölüşdürüldüyü və toqquşma riski hesablandığı kimi, Ay orbitində də kosmik aparatlar koordinasiya edilməlidir. Fərq ondadır ki, burada “zolaq” minlərlə kilometrə yayılan dinamik orbitdir.
“Toqquşmalar və ciddi zədələr baş verə bilər. Ekipaj təhlükəsizliyi və missiyanın uğuru üçün NRHO-da effektiv trafik idarəetməsi həlledicidir,” — Diane Davis, Texas A&M.
Davis-in sözlərinə görə, gələcək Ay tədqiqatları təkcə raket mühəndisliyindən asılı olmayacaq. Orbitdə kimin harada, nə vaxt və hansı trayektoriya ilə hərəkət etdiyini bilmək də eyni dərəcədə vacib olacaq.
NASA-nın Ay bazası planı trafiki daha da artıracaq
NASA mart ayında Ayda davamlı insan mövcudluğu yaratmaq planlarını açıqlayıb. Bu planın ilk mərhələsində Aya avadanlıq göndərilməsi, daha sonra nüvə enerjisi və yeni texnologiyalarla baza qurulması nəzərdə tutulur.
Son mərhələdə isə astronavtlar rotasiya əsasında həmin bazada yaşayacaq və işləyəcək. Bu prosesin növbəti onilliyin böyük hissəsini əhatə edəcəyi gözlənilir.
Belə ssenaridə Ay ətrafı orbit sadəcə keçid nöqtəsi olmayacaq. O, missiyaların dayandığı, gözlədiyi, enişə hazırlaşdığı və Yerə dönüş üçün sıra gözlədiyi kosmik nəqliyyat qovşağına çevriləcək.
Toqquşmanın qiyməti kosmosda daha ağırdır
Yer üzündə hava trafikində səhv böyük risk deməkdir, kosmosda isə bu risk daha da bahalı və təhlükəlidir. Kiçik trayektoriya xətası belə ekipajlı kapsulu, yük gəmisini və ya Ay eniş aparatını təhlükəyə ata bilər.
Yeni idarəetmə yanaşması kosmik aparatların NRHO-da təhlükəsiz məsafə saxlamasına, gözləmə manevrlərini planlaşdırmasına və missiya pəncərələrini daha dəqiq bölüşməsinə kömək edəcək. Bu, Ay ətrafında “kim birinci keçir?” sualını təsadüfə buraxmamaq üçündür.
Nəticə: Ayda baza qurmaq üçün güclü raketlər yetərli deyil — gələcəyin kosmik magistralında təhlükəsiz hərəkət üçün ağıllı trafik qaydaları da lazımdır.