Ay bizə uzaq və sakit görünə bilər, amma onun ətrafında artıq “kosmik zibil” problemi böyüyür. SpaceX-in nəzarətsiz qalan Falcon 9 raket mərhələsinin Ay səthinə çırpılması gələcək Ay bazaları üçün vacib xəbərdarlıqdır.
Söhbət bir il yarımdır kosmosda sürüklənən Falcon 9-un yuxarı mərhələsindən gedir. Bu raket əvvəllər iki Ay eniş aparatını daşıyıb, aparatlar hədəfə çatsa da, raket mərhələsi nə Yerə qayıda, nə də sabit orbitə girə bilib.
4 tonluq raket Ayda necə iz qoyacaq?
Raket mərhələsinin çərşənbə günü saat 06:34 UTC ətrafında Ay səthinə düşəcəyi gözlənilir. Ehtimal olunan zərbə nöqtəsi Ayın bizə görünən tərəfinin qərb kənarında yerləşən Einstein krateri yaxınlığıdır.
4 metrik tonluq Falcon 9 mərhələsinin Ay səthinə saatda təxminən 8 700 km sürətlə çırpılması və 27 metrədək enində, 5 metrədək dərinlikdə krater yaratması gözlənilir.
Ayda atmosfer olmadığı üçün raketi yavaşladacaq hava müqaviməti də yoxdur. Bu isə zərbəni daha sərt edir və təxminən 3 ton TNT gücündə partlayış effekti yarada bilər.
Bu mənzərə teleskopla görünə bilər
Hadisə adi gözlə görünməyəcək, amma yaxşı teleskopu olan müşahidəçilər bir neçə dəqiqəlik toz və dağıntı buludunu görə bilərlər. Ən əlverişli müşahidə bölgəsinin Amerika qitəsi olacağı bildirilir.
Bu, Ay səthinə təsadüfi düşən ilk raket deyil. 2022-ci ilin martında Çinin Long March 3C raketi də Ayla toqquşmuş və təxminən 29 metrlik krater qoymuşdu.
Ay bazaları üçün əsas sual: kosmik zibildən necə qorunmaq?
Problem təkcə bir raketin düşməsi deyil. ABŞ, Çin və digər ölkələr yaxın illərdə daha çox pilotsuz Ay missiyası göndərməyi planlaşdırır, bu isə Ay ətrafında nəzarətsiz obyektlərin sayını artıra bilər.
Falcon 9-un trayektoriyasını ilk hesablayanlardan biri Project Pluto layihəsinin yaradıcısı Bill Gray olub. Onun da iştirak etdiyi araşdırmada bu toqquşmanın gələcək Ay infrastrukturu və astronavtlar üçün riskləri daha yaxşı anlamağa kömək edə biləcəyi vurğulanır.
NASA Artemis proqramı çərçivəsində Ayda davamlı insan mövcudluğu üçün ilk obyektləri qurmağa hazırlaşır. Belə bazalar tikiləndə raket qalıqları, sürətli zərbə hadisələri və dağıntı buludları artıq sadəcə elmi maraq yox, real təhlükəsizlik məsələsi olacaq.
Ayda yeni dövr başlayır, qaydalar isə hələ tam hazır deyil
Ayın orbitində və səthində aktivlik artdıqca kosmik tullantıların izlənməsi daha kritik hala gələcək. Yer orbitində olduğu kimi, Ay ətrafında da kimin nə buraxdığı, həmin obyektin hara gedəcəyi və nə zaman təhlükə yaradacağı dəqiq izlənməlidir.
Bu toqquşma alimlər üçün sınaq meydanı da ola bilər. Zərbə anının parıltısı, seysmik izi və krater ölçüsü gələcəkdə oxşar hadisələri daha tez müəyyənləşdirmək üçün dəyərli məlumat verəcək.
Nəticə: SpaceX raketinin Ayla toqquşması tək bir qəza deyil, Ayda insan məskənləri qurulmazdan əvvəl kosmik zibil qaydalarının ciddi şəkildə hazırlanmalı olduğunu göstərən güclü xəbərdarlıqdır.