ABŞ-da nüvə enerjisi yenidən “qaynar mövzu”ya çevrilir: üç startap yeni reaktorlarını işə salaraq böyük bir həddi keçib.
Amma bu uğur həm çox şey deməkdir, həm də hələ kommersiya inqilabı sayılmır — çünki söhbət hazır məhsuldan yox, test reaktorlarından gedir.
“Nüvə intibahı” üçün ilk ciddi siqnal
ABŞ Department of Energy-nin pilot proqramı çərçivəsində üç nüvə startapı reaktorlarını kritik vəziyyətə çatdırıb. Nüvə sahəsində “criticality” reaktorun zəncirvari reaksiyanı davamlı şəkildə saxlaya bilməsi deməkdir.
Bu mərhələ enerji istehsalına aparan ən vacib texniki addımlardan biri sayılır. Energy Secretary Chris Wright bunu “America’s nuclear renaissance” — yəni Amerikanın nüvə intibahı — kimi təqdim edir.
Üç startapın reaktorları kritik həddə çatıb, amma ekspertlər xəbərdarlıq edir: bunlar hələ kommersiya məhsulu yox, test reaktorlarıdır.
Niyə Silicon Valley nüvə enerjisinə bu qədər maraq göstərir?
Son illərdə kiçik nüvə reaktorları texnologiya dünyasının diqqət mərkəzinə düşüb. Səbəb sadədir: data center-lər, AI infrastrukturu və bulud xidmətləri fasiləsiz, karbon emissiyasız və güclü enerji istəyir.
Günəş və külək enerjisi vacib olsa da, onlar 24/7 sabit enerji verməkdə həmişə ideal deyil. Kiçik modul reaktorlar isə bu boşluğu doldura biləcək texnologiya kimi təqdim olunur.
Silicon Valley investorları üçün bu, təkcə enerji layihəsi deyil. Bu, AI dövrünün arxa planda işləyən “görünməz mühərriki” ola bilər.
Uğur böyükdür, amma hələ yolun başlanğıcıdır
Breakthrough Institute-un Nuclear Energy Innovation proqramının direktoru Adam Stein bu mərhələni ikili qiymətləndirir. Onun sözlərinə görə, prototiplər şirkətlər üçün böyük uğurdur, amma bazara hazır məhsul anlamına gəlmir.
ABŞ nüvə sektoru onilliklər boyu əsasən iri light-water reactor-lardan asılı olub. Daha kiçik, daha çevik və innovativ reaktor ideyası isə yüksək xərclər və ağır tənzimləmə prosesi səbəbindən illərlə ləngiyib.
Stein deyir ki, nüvə sənayesi uzun müddət “reaktor həmişə 10 il uzaqdadır” imici ilə yaşayıb. Bu pilot proqram isə proseslər sürətləndiriləndə nəticənin daha tez görünə biləcəyini göstərir.
Qaydalar yumşalır, suallar artır
Trump administrasiyası kiçik nüvə reaktorlarının inkişafını sürətləndirmək üçün bir sıra tənzimləmələri azaltmağa başlayıb. May 2025-də imzalanan icra sərəncamı ən azı üç reaktorun 4 iyul yubiley tarixlərinə qədər kritik həddə çatmasını hədəfləyirdi.
Fevral ayında Department of Energy öz nəzarəti altında işləyən bəzi reaktorlar üçün ekoloji və təhlükəsizlik tələblərini də yumşaldıb. Bənzər dəyişikliklər kommersiya reaktorlarını təsdiqləyən Nuclear Regulatory Commission tərəfdə də müzakirə olunur.
Bu addımlar sənaye üçün sürət deməkdir. Amma tənqidçilər üçün əsas sual dəyişmir: təhlükəsizlikdən güzəştə getmədən bu texnologiyanı nə qədər tez bazara çıxarmaq olar?
Bu mərhələ bazarı dəyişəcəkmi?
Qısa cavab: dərhal yox. Kritik həddə çatmaq startaplara investor etimadı, media diqqəti və texniki reputasiya qazandırır.
Lakin kommersiya istifadəsi üçün reaktorların illərlə testdən, lisenziyalaşdırmadan və təhlükəsizlik qiymətləndirməsindən keçməsi lazımdır. Yəni bu gün yandırılan reaktor sabah data center-ləri enerji ilə təmin etməyəcək.
Amma hekayənin ən vacib tərəfi budur: nüvə enerjisi artıq köhnə, ləng və yalnız dövlət layihəsi kimi görünmür. Startaplar, investorlar və AI şirkətləri bu sahəni yenidən texnologiya yarışının mərkəzinə çəkir.
Nəticə: Üç nüvə startapının uğuru hələ enerji inqilabı deyil, amma AI və data center-lərin gələcəyi üçün nüvə texnologiyasının yenidən ciddi oyunçuya çevrildiyini göstərən güclü siqnaldır.