Yerin tarixində sanki böyük bir boşluq var: planetin ilk yüz milyonlarla ili qayalarda demək olar ki, görünmür. Yeni izah isə kifayət qədər dramatikdir — gənc Yer sadəcə isti deyildi, kosmosdan gələn nəhəng zərbələrlə də “döyülürdü”.
Alimlərin fikrincə, Hadean dövrünün amansız istiliyi təkcə planetin daxilindən gəlməyib. Meteorit və asteroid bombardmanı Yerin ilk qabığını əridərək həmin dövrün izlərini silmiş ola bilər.
“İtmiş 500 milyon” nə deməkdir?
Yer təxminən 4,5 milyard il əvvəl formalaşıb, amma planetin ən erkən mərhələsinə aid birbaşa geoloji sübutlar çox azdır. Bu səbəbdən alimlər ilk yüz milyonlarla ili bəzən “itmiş” dövr kimi təsvir edirlər.
Problem ondadır ki, ilk qabıq sabit qalmayıb. O, həm daxili istilik, həm də kosmik toqquşmalar nəticəsində təkrar-təkrar ərimiş, qarışmış və yenidən formalaşmış ola bilər.
Kosmosdan gələn istilik: Zərbələr sadəcə krater yaratmayıb
Ars Technica-nın yazdığına görə, Hadean dövründə Yerə düşən böyük obyektlər planetin səthini ciddi şəkildə qızdırmış ola bilər. Bu toqquşmalar təkcə krater açmırdı, həm də böyük ərazilərdə süxurları əridəcək qədər enerji buraxırdı.
Əsas fikir budur: Yerin ilk qabığını yox edən istilik yalnız planetin içindən deyil, kosmik bombardmandan da gəlmiş ola bilər.
Bu yanaşma erkən Yer haqqında təsəvvürləri dəyişir. Planetin ilk səthi düşündüyümüzdən daha qeyri-sabit, daha xaotik və daha tez-tez yenilənən bir mühit olub.
Bu tapıntı niyə vacibdir?
Əgər ilk qabıq dəfələrlə əridilibsə, deməli, Yer tarixinin ən qədim səhifələri fiziki olaraq “silinib”. Bu da alimlərin həyatın başlanğıcı, okeanların yaranması və atmosferin formalaşması ilə bağlı suallarına cavab tapmasını çətinləşdirir.
Belə araşdırmalar həm də digər qayalı planetləri anlamağa kömək edir. Mars, Venera və Ay kimi obyektlərin erkən tarixini oxumaq üçün Yerin keçmişindəki bu kosmik zorakılıq mühüm ipucu ola bilər.
Erkən Yer daha çox laboratoriyaya bənzəyirdi
Hadean dövrü uzun müddət sadəcə “cəhənnəm kimi isti” mərhələ kimi təsvir olunub. Amma indi mənzərə daha mürəkkəb görünür: daxili istilik, vulkanizm və kosmik zərbələr birlikdə planetin səthini davamlı şəkildə yenidən qurub.
Bu, Yerin sakit şəkildə soyuyan bir kürə yox, kosmosun içində formalaşan dinamik və sərt bir sistem olduğunu göstərir.
Nəticə: Yerin ən qədim tarixinin yoxa çıxması təsadüf olmaya bilər — planetimizin ilk qabığı kosmik bombardmanlar altında əridilərək keçmişin izlərini silib.