Danışa bilməyən bir insanın yenidən səsi ola bilərmi? UC Davis-in beyin-kompüter interfeysi bunu laboratoriya nümayişindən çıxarıb real həyat alətinə çevirdi.
ALS xəstəsi Casey Harrell bu implant sayəsində iki il ərzində təkbaşına minlərlə saat ünsiyyət qurub, hətta tam ştat işinə qayıdıb.
Laboratoriyadan evə: BCI artıq gündəlik alət kimi işləyir
University of California, Davis tədqiqatçılarının Nature Medicine jurnalında dərc olunan işi beyin-kompüter interfeysləri üçün mühüm mərhələ sayılır.
47 yaşlı Casey Harrell son iki ildə bu sistemdən 3,800 saatdan çox istifadə edib və təxminən 2 milyon söz “söyləyib”. Onun orta danışıq sürəti dəqiqədə 56 söz olub.
Kontrollu testlərdə sistem 125,000 sözlük lüğətlə 99%-dən yüksək söz dəqiqliyi göstərib.
Ən təsirli tərəf isə budur: Harrell bu texnologiyadan tədqiqatçıların daimi iştirakı olmadan, ev şəraitində istifadə edir.
Beyin siqnalları necə cümləyə çevrilir?
İmplant Harrell-in beynində nitqi koordinasiya edən sol precentral gyrus bölgəsinə yerləşdirilmiş dörd mikroelektrod massivindən ibarətdir.
Bu massivlər 256 kortikal elektroddan gələn aktivliyi oxuyur. Daha sonra UC Davis postdoktorantı Nicholas Card tərəfindən hazırlanmış BRAND adlı proqram platforması həmin siqnalları analiz edir.
Machine learning alqoritmləri beyindəki “danışmaq cəhdini” əvvəlcə ingilis dili fonemlərinə, sonra isə söz və cümlələrə çevirir.
Sistem nəticəni Harrell-in ALS-dən əvvəlki səsinə bənzədilmiş sintetik səslə oxuyur. Bu, sadəcə mətn yazmaq deyil, insanın öz kimliyinə yaxın səs ilə ünsiyyət qurması deməkdir.
Ən böyük fərq: tədqiqatçıya ehtiyac yoxdur
Əvvəlki BCI sistemlərində xəstənin cihazdan istifadə etməsi üçün ya laboratoriyaya getməsi, ya da evdə tədqiqatçıların yanında olması lazım gəlirdi.
Harrell-in sistemi isə onun evdəki baxım komandası tərəfindən idarə olunur. Bu, texnologiyanın real gündəlik həyat üçün nə qədər praktik ola biləcəyini göstərir.
Gündəlik istifadədə Harrell cümlələrin 92%-ni dəqiq və ya əsasən düzgün kimi qiymətləndirib. Tədqiqat dövründə o, 183,000-dən çox cümlə ilə ünsiyyət qurub.
Tam ştat iş və qızı ilə real söhbətlər
Harrell bu implant sayəsində ekoloji fəal kimi tam ştat işinə qayıdıb. Bu, BCI texnologiyasının təkcə tibbi deyil, sosial və peşəkar həyatı da dəyişə biləcəyini göstərir.
Cihazı 2023-cü ildə implantasiya edən neyrocərrah David Brandman bildirib ki, əsas məsələ “danışmaq istəyən, amma danışa bilməyən” bir insana gündəlik ünsiyyət imkanı verməkdir.
O əlavə edib ki, Harrell iflic olmasına baxmayaraq işinə qayıdıb və səsini heç vaxt eşitməmiş qızı ilə mənalı söhbətlər edə bilir.
Bu sıçrayışın arxasında nə dayanır?
UC Davis komandası BrainGate konsorsiumunun bir hissəsidir. Bu qurum universitetlər və ABŞ Department of Veterans Affairs ilə birlikdə nitqin bərpası, kompüter idarəetməsi və hərəkət funksiyalarının geri qaytarılması üzərində işləyir.
Maraqlısı odur ki, əsas yenilik xüsusi hazırlanmış avadanlıqda deyil. İstifadə olunan mikroelektrod massivləri Blackrock Neurotech tərəfindən istehsal olunan mövcud texnologiyadır.
Əsl sıçrayış BRAND platformasının real vaxtda beyin siqnallarını nitqə çevirməsindədir. Yəni gələcəyin BCI yarışında proqram təminatı ən az hardware qədər həlledici olacaq.
Nəticə: UC Davis-in bu implantı göstərir ki, beyin-kompüter interfeysləri artıq fantastika deyil — onlar insanların səsini, işini və gündəlik həyatını geri qaytara bilən real texnologiyaya çevrilir.