NASA-nın yeni Nancy Grace Roman Space Telescope layihəsində ovuc içinə sığan iki kiçik güzgü kosmos araşdırmalarında böyük dönüş yarada bilər. Məqsəd isə çox iddialıdır: ulduz işığının içində gizlənən uzaq planetləri birbaşa görmək.
Roman teleskopunun əsas elmi aləti astrofizikanın bir çox sahəsinə məlumat verəcək, amma onun içində daha maraqlı bir texnologiya da var: eksperimental coronagraph. Bu cihaz ilk dəfə bir planetin səthindən əks olunan ulduz işığını birbaşa tutmağa çalışacaq.
Ulduz parıltısının içində planet tapmaq nə qədər çətindir?
Coronagraph-ı sadə dillə desək, elmi məqsədli “ulduz kölgəliyi” adlandırmaq olar. O, parlaq ulduzun işığını bloklayır və normalda həmin parıltının içində itib gedən zəif obyektləri üzə çıxarmağa çalışır.
Hubble və James Webb teleskoplarında da coronagraph var, amma Roman-dakı sistem daha mürəkkəb və daha həssasdır. NASA bu texnologiyanı gələcəkdə Günəşə bənzər ulduzun ətrafında fırlanan Yer tipli planetləri görməyə aparan yolun ilk ciddi sınağı kimi qiymətləndirir.
NASA Roman-ın coronagraph tapşırığını belə təsvir edir: ölkənin o biri başından projektorun yanında oturmuş işıldaquşunu fotoya çəkmək.
Əsl yenilik: kosmosda ilk aktiv deformasiya olunan güzgülər
Roman teleskopunun gizli silahı iki ovucboyu güzgüdür. Hər güzgüdə təxminən 2 300 mikroskopik aktuator yerləşir və bu elementlər elektrik siqnalı ilə güzgünün formasını çox incə şəkildə dəyişir.
Bu texnologiya “adaptive optics” adlanır və Yer üzündəki qabaqcıl teleskoplarda artıq istifadə olunur. Məsələn, Çilidəki Very Large Telescope və Havay adalarındakı Keck Observatory atmosferin yaratdığı bulanıqlığı azaltmaq üçün bu üsuldan yararlanır.
Kosmos teleskoplarında isə vəziyyət fərqlidir: onlar atmosferdən kənarda olduqları üçün adətən belə sistemlərə ehtiyac duymurdular. Amma Roman köhnə, soyuq və yalnız əks olunan ulduz işığı ilə görünən planetləri axtarmağa çalışdığı üçün daha dəqiq işıq nəzarəti tələb olunur.
Niyə bir az artıq ulduz işığı bütün şəkli poza bilər?
NASA Jet Propulsion Laboratory-dən Vanessa Bailey bildirir ki, bu texnologiyalar ilk dəfə kosmosda sınaqdan keçiriləcək və bundan sonra nəyin təkmilləşdirilməli olduğu daha aydın görünəcək. Yəni Roman təkcə teleskop deyil, həm də gələcək nəsil planet ovçuları üçün sınaq platformasıdır.
SETI Institute-dan exoplanet mütəxəssisi Margaret Turnbull-un sözlərinə görə, ulduz işığının yanlış yerə düşən ən kiçik hissəsi belə görüntünün böyük bir bölümünü məhv edə bilər. Buna görə sistem təkcə güzgülərə yox, həm də ayrı-ayrı fotonlardan gələn zəif siqnalı gücləndirə bilən superhəssas detektorlara ehtiyac duyur.
Əgər Roman bu sınaqda uğur qazansa, gələcək kosmik teleskoplar üçün yeni qapı açılacaq. Bu qapının arxasında isə bəlkə də insanlığın ən böyük suallarından birinə cavab var: bizə bənzər başqa dünyalar varmı?
Nəticə: Nancy Grace Roman Space Telescope sadəcə yeni bir NASA missiyası deyil, uzaq planetləri birbaşa görmək üçün kosmosda atılan ən cəsarətli texnoloji addımlardan biridir.