Günəşin səthi düşündüyümüz qədər sakit deyil — onun üzərində gözlə görünməyən kiçik plazma burulğanları daim yaranıb yox olur. İndi dünyanın ən güclü günəş teleskopu bu gizli hadisəni ilk dəfə görünən işıqda bu qədər aydın göstərib.
Havayda, Haleakalā vulkanının zirvəsində yerləşən Daniel K. Inouye Solar Telescope alimlərin onilliklərdir irəli sürdüyü nəzəriyyəni təsdiqləyən yeni görüntü çəkib. NASA-nın paylaşdığı bu kadr Günəş səthində Kelvin-Helmholtz qeyri-sabitliyi adlanan fiziki fenomenin izlərini ortaya qoyur.
Günəş niyə “ləçəklər” və burulğanlarla örtülüb?
Yeni görüntüdə səth ləçək, qat və spiralvari naxışlara bənzəyir. Bunlar sadəcə vizual effekt deyil, Günəşin maqnit sahələri ilə superisti plazma axınlarının toqquşmasının nəticəsidir.
Kelvin-Helmholtz qeyri-sabitliyi iki maye və ya qaz axını fərqli sürətlə hərəkət edəndə yaranır. Sərhəddə sürtünmə baş verir, dalğalar əmələ gəlir və bu dalğalar burulğan formasına düşür.
Bu hadisə təkcə Günəşdə baş vermir. Yer üzündə küləyin su səthini dalğalandırması və ya bəzi buludlarda qəribə burulğan formalarının yaranması da eyni prinsipə əsaslanır.
Bu dəfə fərq nədir?
Əvvəlki günəş fotolarının çoxu ultrabənövşəyi və ya rentgen şüaları ilə çəkilirdi. Həmin dalğa uzunluqları insan gözünə görünmədiyi üçün şəkillər adətən mavi, yaşıl və ya narıncı rənglərlə təqdim olunurdu.
Inouye teleskopunun yeni görüntüsü isə görünən işıqda çəkilib. Yəni insan gözü Günəşin parıltısına dözə bilsəydi, səthə təxminən bu cür baxa bilərdi.
NASA-ya görə, bu görüntü Günəş səthinin təxminən Yer radiusu qədər hissəsini əhatə edir və görünən işıqda indiyə qədər əldə olunan ən yüksək ayırdetməli Günəş təsvirlərindən biridir.
Kiçik burulğanların böyük təsiri var
Alimlər indi Günəş səthində diametri cəmi bir neçə on kilometr olan burulğanların necə formalaşıb yox olduğunu izləyə bilirlər. Bu strukturlar həmişə mövcud olub, sadəcə indiyə qədər onları bu dəqiqliklə görmək mümkün deyildi.
Bu müşahidələr Günəşin enerjini xarici qatlara necə ötürdüyünü daha yaxşı anlamağa kömək edəcək. Xüsusilə də Günəş tacının niyə bu qədər isti olması sualına yeni cavablar verilə bilər.
Günəş tacı elmi baxımdan çox vacibdir, çünki koronal kütlə atılmaları məhz buradan başlayır. Bu atılmalar Yerə çatanda geomaqnit fırtınaları yarada və peyklərdən elektrik şəbəkələrinə qədər bir çox texnoloji sistemi riskə ata bilər.
Texnologiya Günəşi yenidən oxumağa imkan verir
Daniel K. Inouye Solar Telescope hazırda Günəşi öyrənmək üçün ən güclü yerüstü alətlərdən biri sayılır. Onun yüksək ayırdetmə qabiliyyəti alimlərə ulduzumuzun səthində saniyələr içində dəyişən prosesləri izləməyə şərait yaradır.
Bu tip müşahidələr təkcə astronomiya üçün deyil, gündəlik texnoloji həyatımız üçün də önəmlidir. Çünki Günəşdə baş verən prosesləri daha dəqiq proqnozlaşdırmaq peykləri, rabitə sistemlərini və enerji infrastrukturunu qorumağa kömək edə bilər.
Nəticə: Günəşin ən kəskin görüntüsü göstərir ki, ulduzumuzun səthindəki kiçik plazma burulğanları kosmik hava proqnozları və texnologiyamızın təhlükəsizliyi üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.