Smartfonunuz cibinizdə sakit dayanır, amma onun topladığı məkan izi polis üçün güclü izləmə alətinə çevrilə bilər. ABŞ Ali Məhkəməsi indi bu xətti daha aydın çəkdi: hər kəsin telefon məkan datasına “topdan baxmaq” artıq əvvəlki kimi asan olmayacaq.
Chatrie v. United States işi üzrə verilən qərarda məhkəmə bildirib ki, hüquq-mühafizə orqanları geofence axtarışı aparmazdan əvvəl etibarlı order almalıdır. Bu qərar texnologiya şirkətlərində saxlanılan cihaz məkan məlumatlarının konstitusion məxfiliklə qorunduğunu bir daha təsdiqləyir.
Qərarın əsas mesajı: telefon izi şəxsi məlumatdır
6-3 səs çoxluğu ilə qəbul edilən qərarı Justice Elena Kagan yazıb. Məhkəmə hesab edib ki, insanın telefonunun harada olduğunu göstərən qeydlər sadəcə texniki data deyil, şəxsi həyatın çox həssas xəritəsidir.
“İnsanın mobil telefonunun məkan qeydləri ilə bağlı ağlabatan məxfilik gözləntisi var.”
Bu yanaşma ABŞ Konstitusiyasının Fourth Amendment adlanan maddəsi ilə bağlıdır. Həmin maddə əsassız axtarış və müsadirələrə qarşı müdafiə təmin edir.
Geofence orderi necə işləyir və niyə mübahisəlidir?
Geofence axtarışı adətən polis cinayət yerində konkret şübhəli tapmadıqda istifadə olunur. Hüquq-mühafizə orqanları xəritədə cinayət ərazisini işarələyir, konkret vaxt aralığı seçir və Google kimi texnologiya şirkətlərindən həmin zonada olan cihazlar barədə məlumat istəyir.
Sonra bu məlumatlar mümkün şübhəlilər və digər ipucları ilə tutuşdurulur. Lazım gələrsə, həmin cihazlara bağlı email, telefon nömrəsi, istifadəçi adı və digər hesab detalları üçün əlavə sorğu göndərilir.
Tənqidçilərin əsas narahatlığı budur: geofence təkcə şübhəliləri yox, həmin vaxt ərazidə təsadüfən olan hər kəsi “tor”a sala bilər. Əgər sərhəd böyük çəkilərsə, bir sorğu milyonlarla insanın məkan datasını əhatə edə bilər.
Third-party doctrine bu dəfə işə yaramadı
Məhkəmə qərarında vacib bir məqam da var: istifadəçilər məkan məlumatlarını Google kimi şirkətlərlə həmişə könüllü şəkildə paylaşmış sayılmır. Buna görə də “third-party doctrine” kimi tanınan hüquqi prinsip bu halda avtomatik tətbiq edilə bilməz.
Bu prinsipə görə, insan məlumatı könüllü şəkildə üçüncü tərəflə paylaşırsa, həmin məlumat üzərində məxfilik gözləntisi azalır. Amma müasir smartfonların fon rejimində topladığı lokasiya datası bu sadə məntiqə sığmır.
Polis geofence-dən tam məhrum edilmir
Qərar geofence texnologiyasını tam qadağan etmir. Sadəcə polis əvvəlcədən konkret şübhə üçün əsaslı səbəb göstərməli və daha dar çərçivəli axtarış orderi almalıdır.
Bu, hüquq-mühafizə orqanları üçün əlavə hüquqi baryer deməkdir. Məxfilik müdafiəçiləri isə bunu rəqəmsal dövrdə vətəndaş hüquqları üçün mühüm qələbə sayır.
Electronic Privacy Information Center-in icraçı direktoru Alan Butler qərardan sonra bildirib ki, order olmadan aparılan geofence axtarışları Fourth Amendment-in əsassız axtarışlara qarşı qoruması ilə uzlaşmır. Onun sözlərinə görə, Ali Məhkəmənin bu mövqeyi rəqəmsal izləməyə qarşı mühüm siqnaldır.
Nəticə: Bu qərar göstərir ki, smartfon məkan datası sadəcə texniki qeyd deyil — şəxsi həyatın rəqəmsal izi sayılır və ona giriş ciddi hüquqi nəzarət tələb edir.