1999-cu ildə deyilən bir cümlə bu gün internetin, AI sistemlərinin və ağıllı cihazların reallığını sanki əvvəlcədən xəbər verirdi. Sun Microsystems CEO-su Scott McNealy o vaxt istifadəçi məxfiliyi ilə bağlı narahatlıqları bir cümlə ilə kəsib atmışdı.
McNealy-nin məşhur “You have zero privacy anyway. Get over it” fikri o dövr üçün sərt və provokativ səslənirdi. Amma illər keçdikcə bu sözlər texnologiya dünyasının hansı istiqamətə gedəcəyini göstərən erkən siqnal kimi görünməyə başladı.
Jini: ağıllı ev xəyali, amma böyük məxfilik sualı
Sun Microsystems həmin vaxt Jini adlı yeni platformasını təqdim etmişdi. Məqsəd cihazların bir-biri ilə avtomatik danışması, resurs paylaşması və istifadəçi müdaxiləsi olmadan işləməsi idi.
Bugünkü ağıllı evlər, IoT cihazları və ofis avtomatlaşdırması üçün bu ideya çox erkən və iddialı addım sayılırdı. Amma problem onda idi ki, belə sistemlər davamlı məlumat ötürür, şəbəkədə yer “icarəyə götürür” və böyük rəqəmsal iz buraxırdı.
“You have zero privacy anyway. Get over it” — Scott McNealy
McNealy jurnalistlərlə qeyri-rəsmi sual-cavab zamanı Jini-nin məxfilik riskləri ilə bağlı tənqidlərə məhz bu sözlərlə cavab vermişdi. O, texnologiyanın rahatlıq gətirəcəyini düşünürdü, amma bunun qarşılığında istifadəçi məlumatlarının necə qorunacağı sualı açıq qalırdı.
O vaxt tənqid edildi, bu gün isə reallığa çevrildi
Bu açıqlama məxfilik müdafiəçilərinin sərt reaksiyasına səbəb olmuşdu. Electronic Frontier Foundation-un o zamankı rəhbərlərindən Lori Fena bu fikri “tamamilə məsuliyyətsiz” adlandırmışdı.
Amma McNealy-nin sözlərində narahat edici bir həqiqət də var idi. Texnologiya sənayesi illər ərzində istifadəçi məlumatlarını toplamağa, analiz etməyə və reklam, marketinq, bəzən isə daha həssas məqsədlər üçün istifadə etməyə doğru getdi.
Cambridge Analytica qalmaqalı bunun ən məşhur nümunələrindən biri oldu. İstifadəçi məlumatlarının siyasi reklam və davranış manipulyasiyası üçün necə istifadə oluna biləcəyi dünyaya açıq şəkildə göstərildi.
AI, IoT və “müşahidə kapitalizmi” dövrü
Bu gün mənzərə daha da mürəkkəbdir. Generativ AI modelləri internetdən toplanan nəhəng məlumatlarla öyrədilir, IoT sistemləri şəhərləri və ofisləri izləyir, platformalar isə istifadəçi davranışını pul qazanma mexanizminə çevirir.
Bəzi ekspertlər bunu “müşahidə kapitalizmi” adlandırır. Yəni istifadəçi artıq sadəcə məhsul alan şəxs deyil, həm də məlumat mənbəyidir.
McNealy-nin cümləsi bu gün texnologiya tarixində sadəcə qalmaqallı sitat kimi yox, həm də xəbərdarlıq kimi oxunur. Rahatlıq, avtomatlaşdırma və ağıllı sistemlər artdıqca məxfilik sualı daha da kəskinləşir.
Nəticə: Scott McNealy-nin illər əvvəl dediyi sərt fikir bu gün bizə xatırladır ki, texnologiya inkişaf etdikcə məxfilik barədə sual verməyi dayandırmaq yox, daha israrla tələb etmək lazımdır.