Kosmosdan saat kimi təkrarlanan güclü radio siqnallar gəlirdi, amma alimlər illərlə onların haradan çıxdığını bilmirdi. İndi isə bu sirrin ən güclü izahı tapılıb: günahkar tək bir ulduz yox, bir-birini “qidalandıran” iki ulduzlu sistem ola bilər.
University of Sydney-in rəhbərlik etdiyi beynəlxalq komanda ASKAP radio teleskopu ilə ASKAP J174508.9-505149 adlı qəribə obyektin izinə düşüb və onu indiyə qədərki ən inandırıcı sübutlardan birinə çevirib.
Sirli LPT siqnalları niyə alimləri çaşdırırdı?
Bu fenomen “long-period radio transients” və ya qısaca LPT adlanır. Söhbət kosmosdan gələn, bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər intervalla təkrarlanan radio partlayışlarından gedir.
Samanyolu qalaktikasında belə mənbələrdən cəmi təxminən onlarla nümunə tapılıb. Ona görə də onların fiziki təbiəti uzun müddət elm üçün açıq sual olaraq qalıb.
Əvvəlki ehtimallar arasında çox yavaş fırlanan magnetar tipli neytron ulduzları və ağ cırtdanın başqa bir ulduzla yaratdığı ikili sistemlər var idi. Amma magnetar ssenarisi mövcud nəzəri modellərlə tam uzlaşmırdı.
Ağ cırtdan qonşu ulduzdan maddə “oğurlayır”
Yeni müşahidələr göstərir ki, ASKAP J1745-5051 adi radio mənbəyi deyil. Spektroskopik analizlər obyektin hidrogen və helium emissiya xətləri yaydığını üzə çıxarıb.
Xüsusilə güclü HeII emissiya xətti alimlər üçün vacib ipucu olub. Bu cür optik izlər adətən “magnetic cataclysmic variables” adlanan sistemlərdə görünür.
“İlk dəfə bu siqnalların mənşəyini dəqiq müəyyən etdik: mənbə yoldaş ulduzdan aktiv şəkildə maddə çəkən ağ cırtdandır,” — University of Sydney doktorantı Kovi Rose.
Belə sistemlərdə ağ cırtdan yaxınındakı ulduzdan qaz və maddə çəkir. Əgər ağ cırtdanın güclü maqnit sahəsi varsa, bu maddə maqnit xətləri boyunca hərəkət edir və nəticədə güclü elektromaqnit proseslər yaranır.
Radio impulslarının ritmi orbitlə üst-üstə düşdü
Komanda Balmer seriyasına aid emissiya xətlərinin radial sürətlərini analiz edərək sistemin orbital dövrünü hesablayıb. Nəticə təxminən 1,368 saat olub.
Ən maraqlısı budur ki, bu rəqəm radio impulslarının təkrarlanma dövrü ilə demək olar ki, eynidir. Radio siqnalları təxminən 1,345 saatdan bir təkrarlanır.
Bu uyğunluq təsadüf kimi görünmür. Əksinə, radio siqnalların məhz ikili sistemin orbital hərəkəti və maddə axını ilə bağlı olduğunu göstərir.
Hesablamalara görə, yoldaş ulduzun kütləsi Günəşin təxminən 0,096 hissəsinə, radiusu isə 0,13 hissəsinə bərabərdir. Bu göstəricilər onun M6 sinfinə aid qırmızı cırtdan olduğunu göstərir.
Bu kəşf kosmik radio siqnallar haqqında nəyi dəyişir?
Əvvəllər ağ cırtdanlı ikili sistemlərin LPT siqnalları ilə əlaqəsi ehtimal edilirdi, amma maddə yığılması prosesi birbaşa bu qədər güclü şəkildə təsdiqlənməmişdi. Bu araşdırma həmin boşluğu doldurur.
ASKAP J1745-5051 indi alimlər üçün kosmosdan gələn uzunperiodlu radio siqnalların necə yarana biləcəyini anlamaqda əsas nümunələrdən birinə çevrilə bilər. Bu da gələcək müşahidələr üçün yeni axtarış xəritəsi deməkdir.
Nəticə: Kosmosdan gələn sirli təkrarlanan siqnalların arxasında yadplanetlilər yox, güclü maqnit sahəsinə sahib ağ cırtdanın qonşu ulduzdan maddə çəkməsi kimi ekstremal astrofiziki proses dayana bilər.