Salat sağlam qidalanmanın simvolu kimi görünür, amma bəzən boşqabınızdakı ən “məsum” yarpaq ciddi xəstəlik mənbəyinə çevrilə bilər.

ABŞ-da yayılan yeni siklosporiaz dalğası kahının, xüsusilə də iceberg lettuce kimi yarpaqlı tərəvəzlərin niyə qida təhlükəsizliyi üçün bu qədər riskli olduğunu yenidən gündəmə gətirib.

Minlərlə yoluxma və eyni şübhəli: yarpaqlı göyərti

ABŞ-da son yayılma dalğasında təkcə Michigan ştatında 7 100-dən çox insanın siklosporiazla xəstələndiyi bildirilir. İlkin ehtimallara görə, problem Taylor Farms tərəfindən tədarük edilən iceberg lettuce ilə bağlı ola bilər.

Bu, kahının ilk dəfə belə qalmaqalın mərkəzinə düşməsi deyil. 2022-ci ildə Wendy’s sendviçlərində istifadə olunan romaine lettuce E. coli yoluxmaları ilə əlaqələndirilmişdi.

2021-ci ildə BrightFarms bir neçə ştatda satılan qablaşdırılmış salat göyərtilərini salmonella riski səbəbilə geri çağırmışdı. 2019-cu ildə isə Kaliforniyanın Salinas Valley bölgəsindən yığılan romaine lettuce 167 nəfərin E. coli-yə yoluxması ilə nəticələnmişdi.

CDC-nin hesablamasına görə, qeydə alınan qida mənşəli xəstəliklərin təxminən yarısı meyvə-tərəvəzlə bağlıdır və siyahının başında yarpaqlı tərəvəzlər gəlir.

Problem təkcə bakteriya deyil, kahının populyarlığıdır

Kahının bu qədər çox xəstəliklə əlaqələndirilməsinin əsas səbəblərindən biri çox sadədir: onu hamı yeyir. ABŞ-da kartofdan sonra ən çox istehlak edilən tərəvəzlərdən biri məhz kahıdır.

Fast food sendviçləri, wrap-lər, taco-lar, hazır salat qabları və supermarketlərdə satılan qarışıq göyərti paketləri kahını gündəlik qidalanmanın görünməz qəhrəmanına çevirib. Amma məhsul nə qədər çox yayılırsa, yoluxma riski də bir o qədər geniş miqyasda yayılır.

Xüsusilə hazır salat paketləri daha risklidir. Çünki bu paketlərdə fərqli fermalardan və bölgələrdən gələn müxtəlif yarpaqlı tərəvəzlər qarışdırılır.

Əgər qarışığın içindəki bir növ kahı çirklənibsə, bütün paket riskli ola bilər. Daha sonra həmin məhsullar minlərlə mağazaya paylananda problem lokal hadisədən ölkəmiqyaslı yayılmaya çevrilir.

Kahı necə yetişdirilir və təhlükə haradan başlayır?

Alimlərə görə, risk çox vaxt tarlada başlayır. Cornell University tədqiqatçılarının 2025-ci ildə romaine lettuce və E. coli yayılmaları ilə bağlı araşdırması göstərib ki, çirklənmənin əsas mənbələrindən biri təmizlənməmiş səth suları ilə suvarmadır.

Xüsusilə yuxarıdan püskürtmə üsulu ilə aparılan suvarma təhlükəni artırır. Çünki su birbaşa yarpaqlara toxunur və suda patogen varsa, o, məhsulun üzərinə düşə bilər.

Bu riski azaltmaq üçün damcı suvarma və yarpağa birbaşa təmas etməyən sistemlərdən istifadə etmək mümkündür. Amma belə keçid fermerlər üçün əlavə xərc, infrastruktur yenilənməsi və istehsalda fasilə deməkdir.

Ən böyük problem: kahı bişirilmir

Kahını sevdiyimiz şey — onun xırtıldayan, təzə və sulu olması — eyni zamanda təhlükəni artırır. Çünki kahı adətən çiy yeyilir və bu, bakteriya və parazitləri məhv etmək üçün son mərhələnin olmaması deməkdir.

Qida sənayesində “kill step” adlanan mərhələ var: isitmə, pasterizasiya və ya dondurma kimi proseslər patogenləri aradan qaldırmaq üçün tətbiq edilir. Kahı və digər təzə yarpaqlı məhsullar isə bu mərhələdən keçmir.

Yumaq müəyyən qədər kömək edə bilər, amma bütün riski sıfırlamır. Xüsusilə mikroorqanizmlər yarpağın səthindəki çatlarda və ya məhsulun daxilindədirsə, adi su ilə yuma kifayət etməyə bilər.

İstehlakçı nə edə bilər?

Ekspertlər hazır salat paketlərini alarkən son istifadə tarixinə, məhsulun saxlanma temperaturuna və qablaşdırmanın vəziyyətinə diqqət etməyi tövsiyə edir. Şişmiş, sulu və ya pis qoxulu paketlərdən uzaq durmaq lazımdır.

Evdə kahını yaxşıca yumaq, soyuducuda düzgün saxlamaq və çiy ət məhsullarından ayrı tutmaq da vacibdir. Mətbəxdə istifadə edilən taxta, bıçaq və qabların təmizliyi də yoluxma riskini azaldır.

Amma bu problem yalnız evdə həll olunmur. Tədarük zənciri, suvarma texnologiyaları, fermer nəzarəti və qida təhlükəsizliyi standartları daha sərt işləməlidir.

Nəticə: Kahı sağlam qida seçimi ola bilər, amma onun təhlükəsizliyi tarladan supermarket rəfinə qədər bütün sistemin nə qədər diqqətli işləməsindən asılıdır.