James Webb Space Telescope astronomların qarşısına elə suallar çıxarıb ki, mövcud kosmos modelləri artıq əvvəlki qədər rahat görünmür. Kainatın ilk dövrlərinə baxdıqca, alimlər “bu necə bu qədər tez yaranıb?” sualını daha tez-tez verməyə başlayıblar.
Ən böyük tapmacalardan biri isə yüzlərlə qeydə alınan “kiçik qırmızı nöqtələr”dir — 2022-ci ildən əvvəl heç kimin görmədiyi, amma indi erkən kainatın xəritəsində sürətlə çoxalan sirli obyektlər.
“Kiçik qırmızı nöqtələr” niyə alimləri çaşdırır?
Copenhagen-dəki Cosmic Dawn Center-in astrofiziki Charlotte Mason bu obyektləri anlamaq üçün tez-tez kağız üzərində eskizlər çəkir. Onun sözlərinə görə, vizual düşünmək bu cür mürəkkəb kosmik strukturları təsəvvür etməyə kömək edir.
JWST müşahidələri göstərir ki, bu qırmızı nöqtələr Big Bang-dən təxminən 650 milyon il sonra nəzərəçarpacaq sayda görünməyə başlayıb. Bu isə kainatın hələ çox gənc olduğu bir dövr üçün olduqca maraqlı və çətin izah olunan mənzərədir.
JWST-nin məlumatlarına görə, “kiçik qırmızı nöqtələr” Big Bang-dən cəmi təxminən 650 milyon il sonra kainatda kütləvi şəkildə görünməyə başlayıb.
Qara dəlik, yoxsa tamamilə yeni kosmik obyekt?
Yeni nəzəriyyələrdən birinə görə, bu qırmızı nöqtələr qalın qaz təbəqəsi ilə örtülmüş qara dəliklər ola bilər. Hətta bəzi alimlər bunun “black hole star” adlandırılan yeni tip obyektə işarə edə biləcəyini düşünür.
Bu ssenaridə qara dəliyin ətrafındakı sıx qaz qatı ulduz atmosferi kimi işıq saçır. Yəni biz əslində qara dəliyin özünü yox, onun ətrafında gizlənən parlaq qaz örtüyünü görürük.
Lakin Mason və həmkarlarının araşdırdığı bir obyekt bu izahı tam təsdiqləmir. Əgər işıq qalın qaz buludundan keçirdisə, onun spektrində müəyyən dəyişikliklər görünməli idi, amma müşahidə olunan siqnal gözlənilən kimi çıxmayıb.
James Webb erkən kainat modelini yenidən yazdırır
Problem təkcə qırmızı nöqtələr deyil. JWST həm də yaşına görə “həddən artıq böyük” görünən qədim qara dəliklər və gözləniləndən daha inkişaf etmiş qalaktikalar aşkar edir.
Bu obyektlər kainatın ilk bir milyard ili haqqında qurulan klassik təsəvvürləri sınağa çəkir. Əgər onlar həqiqətən bu qədər erkən dövrdə formalaşıbsa, deməli ulduzlar, qalaktikalar və qara dəliklər düşündüyümüzdən daha sürətli böyümüş ola bilər.
Hazırda dünyanın müxtəlif tədqiqat qrupları JWST-dən gələn məlumatları birləşdirərək daha dəqiq mənzərə qurmağa çalışır. Hər yeni müşahidə kainatın başlanğıcı haqqında böyük tapmacaya əlavə bir parça kimi düşür.
Cavablar artır, amma sirr də böyüyür
Ən maraqlısı odur ki, yeni nəzəriyyələr çoxalsa da, hansının real kainatı təsvir etdiyini demək hələ tezdir. Bəzi modellər sıx qaz buludlarını, bəziləri parçalanmış və “dəlikli” qaz strukturlarını, digərləri isə indiyə qədər tanımadığımız kosmik obyektləri önə çəkir.
James Webb-in gücü də məhz buradadır: o, sadəcə daha uzağa baxmır, həm də alimləri köhnə cavabları yenidən yoxlamağa məcbur edir. Qədim işıq milyardlarla il yol gəlib bizə çatdıqca, kainatın tarix kitabında yeni səhifələr açılır.
Nəticə: James Webb Teleskopu göstərir ki, erkən kainat düşündüyümüzdən daha mürəkkəb, daha sürətli inkişaf edən və hələ tam anlamadığımız qədər qəribə olub.