AI təkcə iş yerlərini yox, iqtisadi gücün kimdə qalacağını da dəyişə bilər. ABŞ-da yeni sorğu göstərir ki, amerikalıların böyük hissəsi ən iri AI şirkətlərində ictimaiyyətin birbaşa pay sahibi olmasını istəyir.
Bernie Sanders-in təklifi radikal səslənir: böyük süni intellekt şirkətləri səhmlərinin yarısını xalqa məxsus fonda verməlidir. Bu, klassik milliləşdirmə deyil, amma “Big AI” üzərində ictimai nəzarət ideyasını xeyli gücləndirir.
AI nəhənglərində xalqın payı: plan nə təklif edir?
Vermont senatoru Bernie Sanders bu ideyanı American AI Sovereign Wealth Fund Act adı ilə irəli sürüb. Onun sözlərinə görə, qanun ABŞ-dakı ən böyük AI şirkətlərinin səhmlərinə birdəfəlik 50% vergi tətbiq edərək ictimaiyyətə birbaşa sahiblik payı verməlidir.
Burada söhbət mənfəətdən tutulan vergidən yox, şirkət səhmlərinin yarısının ictimai fonda keçirilməsindən gedir. Başqa sözlə, amerikalı vergi ödəyicisi OpenAI, Anthropic və ya digər böyük AI oyunçularının gələcək dəyərindən dolayı şəkildə faydalana bilər.
Verasight-ın iyun sorğusuna görə, respondentlərin 69%-i böyük AI şirkətlərinin səhmlərinin 50%-ni ictimai suveren fonda köçürməsi ideyasını dəstəkləyib.
Sanders-in adı çəkiləndə dəstək azalsa da, “güclü dəstək” artır
Sorğuda maraqlı detal var: Verasight eyni ideyanı həm Sanders-in adını çəkmədən, həm də onun adı ilə təqdim edib. Sanders-in adı sualda yer alanda ümumi dəstək 64%-ə düşüb.
Amma paradoksal şəkildə, bu versiyada təklifi “güclü şəkildə dəstəkləyənlərin” payı 3% artıb. Bu da göstərir ki, məsələ təkcə siyasi fiqurla bağlı deyil; AI iqtisadiyyatının kimə xidmət edəcəyi barədə daha böyük narahatlıq var.
Bu, sadəcə pul deyil: idarəetməyə də təsir edə bilər
Sanders-in planı yalnız gəlirlərdən pay almağı hədəfləmir. Təklifə görə, federal hökumət səsvermə hüququ olan səhmlər və şirkətlərin idarə heyətlərində bərabər təmsilçilik vasitəsilə qərarlara təsir göstərə bilər.
Sanders New York Times-da yazıb ki, hökumət bu mexanizmlə vətəndaşlara zərər verən qərarları bloklaya, onlara fayda verən siyasətləri isə təşviq edə bilər. Yəni plan AI şirkətlərini yalnız bazarın yox, ictimai marağın da nəzarətinə gətirməyi hədəfləyir.
AI dövrünün əsas sualı: dəyər kimə qalacaq?
Bu ideyanın tərəfdarları düşünür ki, AI milyardlarla dollar dəyər yaradacaqsa, həmin dəyərin hamısı yalnız investorların və şirkət sahiblərinin cibinə getməməlidir. Onlara görə, süni intellekt cəmiyyətin məlumatları, infrastrukturu və işçi qüvvəsi üzərində qurulduğu üçün cəmiyyət də gəlirdən pay almalıdır.
Tənqidçilər isə belə bir addımın innovasiyanı yavaşlada, bazara müdaxiləni artıra və şirkətlərin investisiya cəlb etməsini çətinləşdirə biləcəyini deyə bilər. Buna baxmayaraq, sorğunun nəticəsi göstərir ki, ABŞ ictimaiyyəti AI nəhənglərinin daha sərt iqtisadi nəzarət altına alınmasına getdikcə daha açıq yanaşır.
Nəticə: AI texnologiyası böyüdükcə əsas mübarizə alqoritmlərin nə edə biləcəyi yox, onların yaratdığı sərvətin kimə məxsus olacağı ətrafında gedəcək.